Ochrona ludności i obrona cywilna stały się jednym z najważniejszych obszarów związanych z przygotowaniem państwa i samorządów na sytuacje kryzysowe. Ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej określiła zadania organów administracji publicznej, a Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025–2026 zapewnił mechanizm finansowania działań związanych m.in. z rozbudową infrastruktury, tworzeniem zasobów, wyposażeniem służb oraz przygotowaniem na sytuacje nadzwyczajne.
Dla gmin i powiatów oznacza to nie tylko nowe możliwości finansowania, ale przede wszystkim konieczność odpowiedzi na praktyczne pytanie: czy posiadane zasoby pozwolą skutecznie działać w przypadku długotrwałej awarii, powodzi, przerwy w dostawie energii lub wody, konieczności ewakuacji albo innego poważnego zagrożenia?
Ochrona ludności zaczyna się na poziomie lokalnym
W sytuacji kryzysowej wiele podstawowych potrzeb mieszkańców musi zostać zabezpieczonych właśnie lokalnie. Dlatego ustawodawca przypisał organom gminy konkretne zadania związane z przygotowaniem systemu ochrony ludności.
Do zadań wójta, burmistrza lub prezydenta miasta należy m.in. wspieranie podmiotów ochrony ludności w przygotowaniu do realizacji powierzonych zadań, w tym w zakresie wyposażenia w sprzęt i środki ochrony. Ustawa wskazuje również na tworzenie i utrzymywanie zasobów ochrony ludności oraz infrastruktury niezbędnej do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, a także zaopatrzenia w wodę.
Samorząd musi więc patrzeć na bezpieczeństwo znacznie szerzej niż przez pryzmat pojedynczego rodzaju sprzętu. Liczy się zdolność do utrzymania podstawowych funkcji i zapewnienia mieszkańcom pomocy w różnych scenariuszach zagrożeń.
Program OLiOC – miliardy złotych na budowę systemu
Pierwszy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej obejmuje lata 2025–2026. Na jego realizację zaplanowano prawie 34 mld zł, z czego 16,7 mld zł na 2025 r. i 17,2 mld zł na 2026 r. W samym 2025 r. 5 mld zł miało trafić bezpośrednio do samorządów.
Zakres programu jest szeroki. Obejmuje m.in. budowę i modernizację obiektów zbiorowej ochrony, rozwój systemów ostrzegania i alarmowania, bezpieczną łączność, szkolenia oraz wyposażenie służb i podmiotów ochrony ludności.
W listopadzie 2025 r. program został dodatkowo zmieniony w celu usprawnienia wykorzystania dostępnych środków. Rząd wskazywał wówczas m.in. na możliwość efektywniejszego inwestowania przez samorządy w infrastrukturę ochronną, sprzęt oraz zapewnienie ciągłości dostaw.
Nie istnieje jedna lista wyposażenia dla każdej gminy
Potrzeby gminy położonej na terenie zagrożonym powodzią będą inne niż samorządu, dla którego jednym z głównych problemów może być zabezpieczenie mieszkańców na wypadek długotrwałej awarii infrastruktury energetycznej.
Dlatego przygotowanie zasobów powinno rozpocząć się od analizy lokalnych zagrożeń oraz już posiadanego wyposażenia.
Trzeba odpowiedzieć m.in. na pytania: jak zapewnić energię w przypadku awarii sieci, jak utrzymać łączność, jak zabezpieczyć dostęp do wody, gdzie zorganizować tymczasowy punkt pomocy, jak prowadzić działania po zmroku oraz jak szybko przetransportować i uruchomić potrzebne wyposażenie.
Dopiero wtedy można określić, jakiego sprzętu rzeczywiście brakuje.
Awaryjne zasilanie – jeden z podstawowych elementów zabezpieczenia
Długotrwała przerwa w dostawie energii może wpływać nie tylko na gospodarstwa domowe. Problem dotyczy również budynków publicznych, systemów łączności, oświetlenia, urządzeń technicznych czy punktów organizowanych na potrzeby mieszkańców.
Dlatego w zasobach ochrony ludności istotną rolę mogą odgrywać agregaty prądotwórcze, mobilne magazyny energii oraz inne rozwiązania umożliwiające zapewnienie awaryjnego zasilania.
Nie są to wyłącznie założenia teoretyczne. W lutym 2026 r. oficjalny portal OLiOC informował o zakupach zrealizowanych przez gminę Jordanów ze środków Programu. Wśród wyposażenia znalazły się m.in. agregaty prądotwórcze.
Przy wyborze źródła zasilania istotne jest jednak nie samo posiadanie urządzenia, lecz jego dopasowanie do odbiorników, które mają pracować podczas awarii, wymaganej mocy oraz przewidywanego czasu działania.
Woda – zasób, którego nie można pominąć
Ustawa wprost wymienia zaopatrzenie w wodę wśród obszarów związanych z tworzeniem i utrzymywaniem przez gminę odpowiednich zasobów i infrastruktury.
Przygotowanie na zakłócenia w dostawach wody może wymagać zarówno zabezpieczenia alternatywnych źródeł, jak i możliwości jej magazynowania, transportowania oraz dystrybucji.
Przykładem praktycznej realizacji jest ponownie gmina Jordanów, która w ramach zakupów z Programu OLiOC nabyła m.in. przyczepę przeznaczoną do transportu wody pitnej.
W zależności od przyjętego rozwiązania w systemie mogą być wykorzystywane także mobilne zbiorniki oraz inne elementy zaplecza logistycznego.
Łączność musi działać również wtedy, gdy zawodzi infrastruktura
Skuteczne reagowanie na sytuację kryzysową wymaga stałego przepływu informacji.
Program OLiOC zakłada rozwój bezpiecznej łączności państwowej odpornej na zakłócenia oraz integrację różnych kanałów komunikacji – stacjonarnych, radiowych, mobilnych i satelitarnych. Ważnym elementem systemu są również rozwiązania służące ostrzeganiu i alarmowaniu ludności.
Na poziomie jednostek oznacza to konieczność przygotowania urządzeń umożliwiających komunikację pomiędzy osobami i zespołami prowadzącymi działania również w warunkach ograniczonego dostępu do standardowej infrastruktury.
Tymczasowe schronienie i zaplecze działań
Nie każda sytuacja kryzysowa pozwala wykorzystać istniejące budynki i infrastrukturę.
Mobilne namioty i inne rozwiązania pozwalające szybko stworzyć dodatkową przestrzeń mogą służyć do organizacji punktów pomocy, zaplecza dla ratowników, tymczasowych magazynów czy miejsc potrzebnych podczas prowadzenia długotrwałych działań.
Samo schronienie jest jednak tylko jednym elementem. Punkt funkcjonujący przez wiele godzin lub dni może wymagać jednocześnie zasilania, oświetlenia, ogrzewania, łączności i dostępu do wody.
Dlatego poszczególnych zakupów nie powinno się analizować w oderwaniu od całego systemu.
Powodzie i podtopienia wymagają wcześniejszego przygotowania
Dla wielu samorządów jednym z najważniejszych lokalnych zagrożeń pozostają powodzie i gwałtowne podtopienia.
Czas potrzebny na reakcję może być bardzo krótki. Znaczenie mają więc rozwiązania, które można szybko przetransportować i wykorzystać do zabezpieczenia budynków, infrastruktury lub określonego terenu.
W zależności od lokalnych warunków mogą to być m.in. mobilne systemy przeciwpowodziowe, pompy i motopompy oraz pozostałe wyposażenie potrzebne do ograniczania skutków napływu wody.
Kluczowe jest wcześniejsze określenie miejsc szczególnie narażonych na zagrożenie i dobranie sprzętu do konkretnych scenariuszy.
Oświetlenie i możliwość prowadzenia działań po zmroku
Awaria sieci energetycznej może oznaczać równoczesną utratę stałego oświetlenia. Tymczasem działania ratownicze, zabezpieczające czy logistyczne nie kończą się wraz z zapadnięciem zmroku.
Mobilne lampy, najaśnice i maszty oświetleniowe pozwalają organizować niezależne punkty świetlne w miejscach prowadzenia działań.
Sprzęt tego rodzaju powinien być dobierany z uwzględnieniem powierzchni wymagającej oświetlenia, czasu pracy, sposobu zasilania oraz warunków atmosferycznych.
Przygotowanie na skażenia
System ochrony ludności musi uwzględniać również zdarzenia związane ze skażeniami chemicznymi, biologicznymi i promieniotwórczymi.
Oznacza to konieczność rozwijania zdolności zarówno do rozpoznawania zagrożeń, jak i prowadzenia działań w ich następstwie. W zależności od potrzeb elementem przygotowania mogą być środki ochrony indywidualnej, urządzenia do wykrywania zagrożeń oraz wyposażenie pozwalające organizować stanowiska dekontaminacyjne.
Oficjalny Program OLiOC przewiduje szeroki zakres specjalistycznego wyposażenia podmiotów i ratowników przygotowywanych do działania w różnych rodzajach zagrożeń.
Samorządy już kupują sprzęt
Pierwszy okres funkcjonowania Programu pokazuje, że środki przekładają się na konkretne zakupy.
Przykład gminy Jordanów obejmuje agregaty prądotwórcze, przyczepę do wody pitnej, nagrzewnice, defibrylatory, wyposażenie ratownicze, środki ochronne i łóżka polowe. Według informacji opublikowanej na oficjalnym portalu OLiOC gmina otrzymała na podstawie podpisanych umów dotacje o wartości blisko 575 tys. zł.
Z kolei Komenda Powiatowa PSP w Wieluniu informowała o zakupach obejmujących m.in. wyposażenie osobiste ratowników i środki ochrony oraz o inwestycjach związanych z przygotowaniem infrastruktury do realizacji zadań OLiOC.
Pokazuje to, jak szeroki może być zakres budowania zasobów ochrony ludności.
Sprzęt powinien odpowiadać zadaniu, a nie nazwie programu
Określenie „sprzęt OLiOC” jest wygodnym sposobem grupowania wyposażenia wykorzystywanego przy realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej. Nie oznacza jednak, że istnieje uniwersalny katalog produktów, których zakup automatycznie podlega finansowaniu.
Program określa sposób finansowania realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, a w przypadku JST środki na finansowanie lub dofinansowanie odpowiednich zadań są przekazywane w formie dotacji celowych przez wojewodów.
Dlatego punktem wyjścia powinno być zawsze konkretne zadanie i potrzeba jednostki, a następnie dobór odpowiadającego im wyposażenia.
Od pojedynczych zakupów do kompletnego systemu
Największym wyzwaniem dla samorządów może okazać się nie samo kupienie sprzętu, lecz stworzenie z niego spójnego systemu.
Agregat musi dysponować mocą odpowiednią do planowanych odbiorników. Magazyn energii powinien mieć zapewnioną możliwość ładowania. Namiot wykorzystywany jako punkt pomocy może potrzebować oświetlenia i ogrzewania. System łączności wymaga odpowiedniego zasilania, a wyposażenie przeciwpowodziowe musi być dostępne tam, gdzie można je szybko wykorzystać.
Dlatego przygotowanie zasobów ochrony ludności warto traktować jako budowanie konkretnych zdolności do działania, a nie tworzenie magazynu przypadkowego sprzętu.
Nowy system ochrony ludności będzie rozwijany przez kolejne lata. Obecny Program obejmuje lata 2025–2026, a według informacji rządowych kolejny program planowany jest na okres rozpoczynający się w 2027 r.
Dla samorządów oznacza to, że ochrona ludności nie jest jednorazowym projektem zakupowym. To proces wymagający analizy zagrożeń, planowania, tworzenia zasobów, szkolenia ludzi i regularnego sprawdzania, czy posiadane wyposażenie rzeczywiście pozwoli wykonać zadania wtedy, gdy będzie potrzebne.
